Babadağ, Beyağaç, Baklan, Bekilli ya da Serinhisar gibi küçük ilçelerde bir araştırma, herkesin birbirini tanıdığı bilinerek kurulur: iş önce belgeler ve açık kaynaklarla hazırlanır, yerinde bakış en sona bırakılır ve kısa tutulur. Kişi hakkında komşuya, esnafa ya da muhtara soru sorulmaz.
Küçük bir ilçe merkezinde çoğunlukla tek bir çarşı, birkaç ana cadde ve herkesin uğradığı birkaç kahve vardır. Tanınmayan bir yüz ya da bir dükkânda sorulan tek bir soru, akşam olmadan birkaç kişinin konuşma konusu olabilir. Bu ilçelerden birinde sorusu olan müşterinin kaygısı da genellikle budur: “Orada herkes birbirini tanır, bir duyulursa ne olur?” Bu kaygı yersiz değildir ve çalışmanın bütün düzeni ona göre kurulur.
Bu ilçelerin kente uzaklığı da planın parçasıdır: Serinhisar yaklaşık 35-40 km, Babadağ yaklaşık 40 km, Baklan yaklaşık 60 km, Bekilli yaklaşık 80 km, Beyağaç ise yaklaşık 100 km uzaktadır. Bütün ilçelerin yaklaşık uzaklıkları ve kısa notları ilçe rehberinde bir arada durur.
Adım adım küçük ilçe çalışması
Kent içinde birkaç gün aralıklarla yapılabilecek bakışlar, küçük bir ilçede aynı biçimde tekrarlanamaz. İşin sırası şöyledir:
- Masa başı hazırlık. Sizin anlattıklarınız, elinizdeki belgeler, haritalar ve açık kaynaklar bir araya getirilir. Sahaya çıkmadan cevaplanabilecek her soru burada cevaplanır.
- Sorunun daraltılması. Hazırlıktan sonra geriye kalan soru, tek bir adrese, tek bir iş yerine ya da tek bir parsele indirilir. Küçük bir yerde geniş bir soruyla sahaya çıkmak günü dağıtır ve cevabı zayıflatır.
- Sahada tek gün. Sahaya, hazırlığın daralttığı soru için çıkılır ve çoğu zaman tek gün yeter.
- Rapor. Görülen ve görülmeyen yazılır; bilerek ertelenen ya da yapılmayan bakışlar da gerekçesiyle belirtilir, böylece raporun neyi kapsadığı açıkça bellidir.
Bu sıra kimi zaman sahaya hiç çıkmadan sonuç verir. Bir işletmenin yıllar önce kapandığı yerel bir duyurudan, bir arsanın el değiştirdiği bir ilandan ya da bir kişinin başka bir şehre taşındığı kendi paylaşımından anlaşılabilir. O durumda saha günü hiç harcanmamış olur.
Masa başında kurulan kısım
Küçük ilçelerde açık kaynaklar beklenenden zengindir. Yerel haber siteleri, belediye duyuruları, işletmelerin harita kayıtları ve sosyal medya sayfaları, ilçedeki bir dükkânın, bir işletmenin ya da bir yapının bugünkü durumu hakkında çok şey söyler. Kişinin kendi yaptığı açık paylaşımlar da bu kaynaklara dâhildir; kilitli hesaplar ve kapalı gruplar ise dâhil değildir.
İl sınırına yakın ilçelerde bir iz, sınırın öte yanına da uzanabilir. Baklan, doğuda Afyonkarahisar’ın Dazkırı ilçesiyle komşudur; Baklan’da oturan birinin işi ya da ailesi sınırın öbür tarafında olabilir. Böyle bir bilgi raporda not olarak yer alır; çalışmanın sahası Denizli’nin içinde kalır.
Yerinde bakışın ölçüsü
Küçük bir yerde sahaya ayrılan zaman, hazırlığın sonunda geriye kalan soruya gider ve kısa tutulur. Bu ölçü sonucu zayıflatmaz. Küçük bir ilçede tek bir bakış çoğu soruyu cevaplar: dükkân açık mı, ev kullanılıyor mu, tarla ekili mi, tabela kimin adını taşıyor? Bir bakışın yetmediği durumlarda rapor bunu açıkça yazar; ikinci bir bakışa ancak sizinle konuştuktan sonra gidilir.
Hangi soru küçük ilçede kolay, hangisi zor
Küçük bir ilçede her soru aynı kolaylıkta cevaplanmaz. Bir yere bağlı sorular burada genellikle kolaydır: bir tarlanın ekili olup olmadığı, bir evin kullanılıp kullanılmadığı, bir dükkânın açık olup olmadığı ya da tabelasının kimin adını taşıdığı, kısa bir bakışla kayda geçer. Yer kaçmaz, bakılacak an da genellikle esnektir.
Bir kişiye bağlı sorular ise daha hassastır. Bir kişinin belli bir yerde bulunup bulunmadığı, ancak o kişinin orada olduğu anda görülebilir. Küçük bir yerde bu tür sorular daha dar kurulur; mümkünse soru, kişiden çok bir yere ya da bir belgeye çevrilir. Bazen bu daraltma, sorunun ilçe merkezinde değil kentte, kişinin iş için geldiği bir yerde daha sağlıklı cevaplanabileceğini gösterir.
Soru ilçede, siz uzaktaysanız
Sorusu küçük bir ilçede olan kişi, kendisi kentte ya da başka bir şehirde yaşıyor olabilir: bir miras tarlasının bugünkü durumu, bir akrabanın ne yaptığı, eski bir ortağın dükkânının hâlâ açık olup olmadığı. Böyle bir durumda sizin bildikleriniz, açık kaynakların bilmediği çok şeyi taşır: tarlanın hangi yolun sonunda olduğu, evin hangi mahallede durduğu, dükkânın eskiden hangi adla anıldığı. Bu bilgiler masa başı hazırlığın en değerli parçasıdır ve sahaya çıkılan süreyi kısaltır.
Sorulmayan sorular
Küçük bir yerde bir kişi hakkında komşuya, esnafa ya da muhtara soru sormanın bedeli büyüktür. Soru kısa sürede kişinin kendisine ulaşır ve araştırma, siz daha raporu okumadan duyulmuş olur. Bundan daha önemlisi, böyle bir soru o kişiye karşı da haksızlıktır: küçük bir yerde bir insanın adı kolay zedelenir ve “biri gelip onu sordu” cümlesi, kendi başına bir söylentiye dönüşebilir. Muhtar ise bir görevlidir; ona bir kişi hakkında soru sormak, onu bu işin içine çekmek anlamına gelir.
Bu nedenle çalışma yalnız görülen ve yayımlanmış olanla yürür. Komşulardan duyulacak bir söz rapora zaten yazılmazdı; çünkü söz bilgi değildir ve hangi niyetle söylendiği de bilinemez.
Sizin de bu konuda bir payınız var. Bu ilçelerden birinde ailesi ya da tanıdıkları olan biriyseniz, yakınlarınızın “bir sorayım” diye işe karışması, çalışmanın bütün özenini bir anda boşa çıkarabilir. Araştırmanın sürdüğünü bilen kişi sayısı ne kadar azsa, sonuç o kadar sağlıklı olur.